Khôi phục lịch sử trên biển, kiến trúc một chính điện hay dấu tích con đường thiên lý Bắc - Nam…, các phát hiện khảo cổ học gần đây đã mở thêm nhiều lát cắt về quá khứ.
Hé lộ manh mối về đô thị, đời sống xưa
Nhiều phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long, đàn tế Nam Giao, các di tích Champa - Óc Eo và di tích khảo cổ dưới nước giúp bổ sung tư liệu về cấu trúc đô thị, đời sống kinh tế và giao thương trong lịch sử VN. Những kết quả này được TS Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học, đề cập tại Hội thảo Thông báo khảo cổ học toàn quốc lần thứ 61 - năm 2026, diễn ra ngày 15 - 16.10 tại Hà Nội.
Trong lĩnh vực khảo cổ học lịch sử, các nghiên cứu tại Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), đàn tế Nam Giao (Thanh Hóa), trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng (Đà Nẵng), cùng khảo sát bằng công nghệ LiDAR tại cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), góp phần làm rõ cấu trúc không gian của các trung tâm chính trị, kinh tế và tôn giáo xưa.
Cặp phao thuyền ở Bắc Ninh
ẢNH: T.L
Theo TS Hà Văn Cẩn, giá trị của những nghiên cứu này không chỉ nằm ở số lượng hiện vật được phát hiện, mà còn ở khả năng cung cấp cứ liệu để nhận diện diện mạo các đô thị và trung tâm quyền lực cổ.
Với khảo cổ học Champa - Óc Eo, các nghiên cứu tại khu vực Óc Eo - Ba Thê, Gò Tư Trâm (An Giang), Gò Đất Nại và thành Châu Sa (Quảng Ngãi), cùng việc tìm hiểu kỹ thuật dát, bọc vàng trên hạt chuỗi văn hóa Óc Eo, tiếp tục mở rộng hiểu biết về giao lưu văn hóa trong khu vực. TS Cẩn nhấn mạnh lịch sử VN cần được nghiên cứu trong mối liên hệ với lịch sử Đông Nam Á.
Khảo cổ học dưới nước cũng mang lại những tư liệu đáng chú ý, từ di tích Châu Thuận Biển (Quảng Ngãi), cọc gỗ tại hồ phía bắc đền Kiếp Bạc (Hải Phòng) đến cặp phao thuyền Đông Sơn ở Hà Mãn (Bắc Ninh). Những dấu tích này gợi mở hướng nghiên cứu về giao thương đường biển, tuyến vận tải, kỹ thuật đóng thuyền và các cộng đồng thương nhân trong quá khứ.
Mở rộng phương pháp nghiên cứu
TS Phạm Văn Triệu, Trưởng tiểu ban Khảo cổ học lịch sử, cho biết dù số lượng cuộc khai quật quy mô lớn trong lĩnh vực này không nhiều nhưng số lượng tham luận vẫn ổn định. Năm nay, các phát hiện riêng lẻ cũng được chú ý, trong đó có nhóm nghiên cứu về tiền cổ.
Theo ông Triệu, việc phân tích lý - hóa tiền cổ và những hiện vật liên quan giúp đưa ra thêm nhận định về nền kinh tế ở từng thời kỳ, cho thấy khả năng kết hợp khảo cổ học với các ngành khoa học khác.
Mảnh nồi nấu vàng, bạc ở khai quật ở Thành cổ Hà Nội
ẢNH: LÊ CẢNH LAM
Cũng tại hội thảo, TS Đỗ Trường Giang, Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học, đề cập yêu cầu đổi mới phương pháp, phát triển nghiên cứu liên ngành và hạ tầng dữ liệu. Ông lưu ý cần bảo tồn bối cảnh khảo cổ, bởi đây là nguồn tư liệu khoa học không thể tái tạo. Việc lựa chọn phạm vi khai quật cần tính đến năng lực xử lý, lưu giữ và nghiên cứu lâu dài.
Theo TS Giang, khảo cổ học không chỉ giúp nhận thức quá khứ mà còn có thể đóng góp cho công tác bảo vệ di sản, quy hoạch, tu bổ và giáo dục cộng đồng. Để phát huy giá trị, kết quả nghiên cứu cần được chuyển thành các sản phẩm phù hợp, từ hồ sơ khoa học, khuyến nghị quản lý đến trưng bày, dữ liệu số và nội dung phổ biến kiến thức.
Trinh Nguyễn/Báo Thanh Niên
Loài chim kỳ lạ có thể bay liên tục gần 1 năm không cần đậu
Loài chim này có thể bay liên tục trong 10 tháng không cần nghỉ và thay lông khi đang ở trên bầu trời
Trong tự nhiên, khả năng di chuyển của các loài động vật luôn khiến con người kinh ngạc, nhưng hiếm có ví dụ nào ấn tượng như chim yến thông thường (common swift).
Với con người, chỉ cần ngồi yên vài giờ đã đủ mỏi mệt, còn một chuyến bay kéo dài gần một ngày đã bị xem là hành trình dài. Tuy nhiên, đối với loài chim này, việc dang rộng đôi cánh và duy trì trạng thái bay trong nhiều tháng liền lại là điều hoàn toàn có thể.
Nhờ sự phát triển của các thiết bị gắn thẻ điện tử siêu nhỏ, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng loài chim yến thông thường có khả năng duy trì sự sống trên không trung suốt 10 tháng liên tục mà không hề chạm đất. Đây là một kỷ lục mới về khả năng bay bền bỉ trong tự nhiên.
Theo trang IFLScience, khả năng đặc biệt nói trên đã được nhóm nghiên cứu đến từ Trường đại học Lund, Thụy Điển kiểm nghiệm.
Một trong số những con chim yến thông thường trong thí nghiệm của nhóm nghiên cứu đến từ Trường đại học Lund, Thụy Điển. Ảnh: Anders Hedenstrom.
Nhóm nghiên cứu đã theo dõi 13 con chim yến thông thường trưởng thành bằng cách gắn thẻ định vị lên thân và ghi lại hoạt động của chúng trong vòng 2 năm.
Kết quả cho thấy chim yến thông thường dành phần lớn thời gian ở trên không, chúng chỉ dành 2 tháng trên mặt đất để định cư và sinh sản.
Ngoại trừ một số con thỉnh thoảng đáp xuống mặt đất, phần lớn chúng dành đến 99,5% thời gian trong 10 tháng còn lại để bay trên bầu trời.
Ba con trong số đó bay liên tục trong 10 tháng di cư, một thành tích đặc biệt ấn tượng so với kích thước khi trưởng thành của loài chim này: chỉ dài khoảng 20-23cm và nặng tối đa 40g.
Ông Anders Hedenstrom, một thành viên của nhóm nghiên cứu, khẳng định 10 tháng là quãng thời gian bay không cần đậu lâu nhất từng được ghi nhận ở loài chim.
Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng những cá thể chim bay liên tục gần như cả năm đã thay lông và mọc bộ lông cánh, đuôi mới ngay trong lúc đang bay. Ngược lại, những cá thể từng hạ cánh thì không thay lông. Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này có thể giải thích sự khác biệt trong hành vi bay và tình trạng sức khỏe tổng thể của chúng.
Một đặc điểm khác giúp chim yến thông thường có thể bay liên tục là khả năng thích nghi phi thường của chúng. "Loài chim yến thông thường đã phát triển để trở thành một loài bay rất hiệu quả. Hình dạng cơ thể thon gọn, đôi cánh dài và hẹp - tạo ra lực nâng với mức tiêu hao năng lượng thấp", ông Hedenstrom giải thích.
Điều này giúp chim yến thông thường tiêu hao ít năng lượng hơn so với những loài chim khác, chúng còn có thể tăng tốc để bắt côn trùng bay trên không nhằm tiếp thêm năng lượng.
Ông Hedenstrom giải thích thêm: "Chúng có thể làm giống như chim cốc biển (frigate bird) là ngủ trong lúc đang lượn. Mỗi ngày, vào lúc hoàng hôn và bình minh, chim yến thường bay lên độ cao khoảng 2 đến 3 km. Có lẽ chúng ngủ trong lúc bay liệng hạ độ cao dần, nhưng chúng tôi vẫn chưa chắc chắn về điều đó".
Theo Minh Hoa/Người đưa tin
Loài chim "khổng lồ" cao hơn 1m, vẻ ngoài như "quái vật"
Giữa những vùng đầm lầy rộng lớn ở châu Phi tồn tại một loài chim khiến nhiều người kinh ngạc bởi ngoại hình kỳ lạ như bước ra từ thời tiền sử. Không chỉ cao tới hơn 1 m, sở hữu chiếc mỏ khổng lồ có hình dáng đặc biệt, cò mỏ giày còn là một trong những "sát thủ" đáng gờm của vùng nước ngập, có khả năng săn nhiều loài động vật, thậm chí cả cá sấu con.
Cò mỏ giày (tên khoa học Balaeniceps rex) là loài chim quý hiếm chỉ sinh sống tại khu vực Đông và Trung Phi, chủ yếu được tìm thấy ở các quốc gia như Uganda, Kenya, Tanzania, Zambia, Ethiopia và Nam Sudan. Với vẻ ngoài khác biệt, chúng được xem là một trong những loài chim độc đáo nhất hành tinh.
Một con cò mỏ giày trưởng thành có thể cao khoảng 1,3 m, nặng tới 7 kg, sải cánh rộng hơn 2,5 m. Điểm gây chú ý nhất của loài chim này chính là chiếc mỏ khổng lồ dài khoảng 25 cm, có hình dáng giống một chiếc giày. Đây cũng là một trong những loại mỏ lớn nhất trong thế giới loài chim.
Không sở hữu vẻ ngoài thanh thoát như nhiều loài chim khác, cò mỏ giày mang dáng vẻ mạnh mẽ, thậm chí có phần đáng sợ với đôi chân dài, thân hình cao lớn và ánh mắt lạnh lùng. Chính đặc điểm này khiến chúng thường được ví như "quái vật tiền sử" của các vùng đầm lầy châu Phi.
Cách săn mồi của cò mỏ giày cũng khiến nhiều người kinh ngạc. Thay vì liên tục di chuyển để tìm kiếm thức ăn, chúng thường đứng bất động hàng giờ giữa đầm lầy, kiên nhẫn quan sát từng chuyển động nhỏ của con mồi. Khi thời cơ đến, cò mỏ giày bất ngờ lao tới với tốc độ nhanh chóng, dùng chiếc mỏ cứng và sắc để tấn công, sau đó nuốt chửng con mồi.
Đặc biệt, khi phát hiện cá sấu con bị bỏ lại mà không có cá sấu bố mẹ bảo vệ, cò mỏ giày có thể nhanh chóng tấn công. Với sức mạnh từ chiếc mỏ lớn, con mồi gần như rất khó thoát khỏi cú đớp chính xác của loài chim săn mồi này.
Không chỉ sở hữu khả năng săn mồi ấn tượng, cò mỏ giày còn có đời sống sinh sản khá đặc biệt. Chúng thường sống đơn độc nhưng có thể kết đôi lâu dài. Mỗi lần sinh sản, chim mẹ thường đẻ khoảng ba quả trứng. Tuy nhiên, do sự cạnh tranh khốc liệt giữa các con non, thường chỉ một con có cơ hội sống sót đến trưởng thành.
Dù có kích thước lớn, khả năng bay của cò mỏ giày lại khá hạn chế. Chúng chỉ có thể bay trong khoảng cách ngắn do tốc độ vỗ cánh chậm hơn nhiều loài chim khác. Mỗi lần bay, chúng thường chỉ di chuyển tối đa khoảng 500 m để tìm kiếm khu vực kiếm ăn mới.
Hiện nay, cò mỏ giày đang đứng trước nguy cơ suy giảm số lượng nghiêm trọng. Các chuyên gia ước tính trên thế giới chỉ còn khoảng vài nghìn cá thể trong tự nhiên. Việc mất môi trường sống, sự xáo trộn của con người và những quan niệm mê tín khiến loài chim này ngày càng bị đe dọa.
Với vẻ ngoài kỳ lạ, tập tính săn mồi độc đáo và số lượng ngày càng giảm, cò mỏ giày không chỉ là một kỳ quan của tự nhiên mà còn là lời nhắc nhở về sự cần thiết phải bảo vệ những loài động vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ biến mất.
Trúc Chi/Người đưa tin
Sau tiếng nổ lớn, người dân phát hiện 1 vòng kim loại nóng đỏ rơi từ không gian - cảnh sát lập tức phong toả hiện trường
Người dân tại Mukuku, Kenya, đã lần theo tiếng động lớn đến một khu vực đất hoang và tìm thấy một vòng kim loại lớn nằm trên mặt đất.
Các quan chức của Cơ quan Vũ trụ Kenya đã có mặt ngay sau khi nhận được tin báo từ người dân địa phương. Họ phối hợp với lực lượng an ninh sở tại để phong tỏa hiện trường và giữ đám đông hiếu kỳ ở khoảng cách an toàn.
Đội thu hồi xác định vật thể này là vòng tách tầng tên lửa có đường kính khoảng 8 feet (khoảng 2,4 mét). Với trọng lượng khoảng 1.100 pound (gần 500 kg), cấu trúc kim loại đặc này vẫn còn nguyên vẹn phần lớn sau khi rơi qua bầu khí quyển.
Các quan chức xác nhận mảnh vỡ không gây ra mối đe dọa tức thời nào về an toàn hóa học hay phóng xạ đối với cư dân lân cận. Các đội xử lý sự cố đã cẩn trọng di chuyển chiếc vòng nặng nửa tấn này về nơi lưu giữ của chính phủ để phục vụ công tác nghiên cứu.
Các tên lửa đẩy sử dụng vòng tách kết cấu để nối các tầng tên lửa hoặc giữ cố định tải trọng trong suốt quá trình bay. Những chiếc vòng này sẽ tách ra trong giai đoạn bay lên, cho phép các bộ phận đã qua sử dụng rơi trở lại Trái Đất khi nhiệm vụ tiếp diễn.
Hầu hết các bộ phận tên lửa đều bị thiêu rụi hoàn toàn do ma sát cực lớn với khí quyển khi quay trở lại với tốc độ cao. Các cơ quan vũ trụ thường thiết kế quỹ đạo phóng sao cho các mảnh vỡ còn lại rơi an toàn xuống các vùng đại dương không có người sinh sống.
Các loại hợp kim kim loại đặc đôi khi có thể chịu được nhiệt độ cao khủng khiếp khi đi qua khí quyển mà không bị hóa hơi hoàn toàn. Khi các mảnh kết cấu nặng còn sót lại sau quá trình rơi này, trọng lực sẽ kéo chúng xuống bề mặt Trái Đất với tốc độ rất lớn.
Cơ quan Vũ trụ Kenya hiện chưa công bố danh tính nhà sản xuất tên lửa, đơn vị thực hiện vụ phóng hay quốc gia sở hữu. Các điều tra viên đang tiến hành phân tích kỹ thuật để truy xuất nguồn gốc thông qua các ký hiệu số sê-ri và lịch sử của bộ phận được thu hồi.
Kenya dự định xử lý vụ việc theo các khuôn khổ pháp lý hiện hành về hoạt động bay vào vũ trụ quốc tế. Các hiệp ước như Công ước về Trách nhiệm pháp lý năm 1972 đã thiết lập những quy định rõ ràng về việc xác định và hoàn trả các vật thể không gian được thu hồi.
Các cơ quan chức năng sẽ phối hợp với các đối tác quốc tế để đối chiếu chiếc vòng này với dữ liệu danh mục các vật thể trên quỹ đạo đã biết. Việc xác định đơn vị vận hành vụ phóng ban đầu sẽ giúp làm rõ quyền sở hữu pháp lý chính thức cũng như trách nhiệm xử lý vật thể.
Các tầng tên lửa và mảnh vỡ vệ tinh thường xuyên quay trở lại bầu khí quyển Trái Đất mà không có thông báo công khai. Do đại dương và các vùng hoang dã chiếm phần lớn diện tích hành tinh, những khu vực rộng lớn này thường tiếp nhận hầu hết các mảnh vỡ không gian rơi xuống trước khi có ai đó kịp phát hiện ra chúng.
Sự cố tại Mukuku cho thấy lý do tại sao các cơ quan vũ trụ trên toàn cầu luôn chú trọng thiết lập quỹ đạo xử lý có kiểm soát cho mọi vụ phóng. Các kỹ sư nỗ lực thiết kế các bộ phận của tàu vũ trụ sao cho chúng dễ dàng bốc cháy hoặc rơi xuống những khu vực cách xa các trung tâm dân cư.
Mặc dù sự cố rơi này không gây thương tích, nó cho thấy những rủi ro thực tế từ việc các vật thể quay trở lại bầu khí quyển mà không có sự điều khiển. Các cơ quan vũ trụ vẫn đang tiếp tục hoàn thiện mạng lưới theo dõi nhằm ngăn chặn rác thải vũ trụ rơi xuống gần nơi con người sinh sống.
Việt Nam hàng ngày
