Một trong những tập tục gây ám ảnh nhất lịch sử Trung Quốc là tuẫn táng – việc đưa người sống hoặc giết người để chôn theo người đã khuất, với quan niệm họ sẽ tiếp tục phục vụ chủ nhân ở thế giới bên kia.
Trong lịch sử Trung Quốc, bên cạnh những thành tựu văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật rực rỡ, cũng tồn tại không ít tập tục tang lễ hà khắc, phản ánh sự bất bình đẳng sâu sắc giữa tầng lớp thống trị và những người ở địa vị thấp hơn. Một trong những tập tục gây ám ảnh nhất là tuẫn táng – việc đưa người sống hoặc giết người để chôn theo người đã khuất, với quan niệm họ sẽ tiếp tục phục vụ chủ nhân ở thế giới bên kia.
Những bộ phim cổ trang thường khắc họa cảnh hoàng đế băng hà, một số phi tần bị ép phải tự vẫn hoặc bị giết để xuống mồ cùng nhà vua. Tuy nhiên, đây không đơn thuần là sản phẩm của trí tưởng tượng. Tục tuẫn táng từng tồn tại trong nhiều giai đoạn lịch sử Trung Quốc, đặc biệt là ở tầng lớp quý tộc và hoàng gia. Vậy tập tục tàn khốc này xuất hiện từ khi nào, phát triển ra sao và được chấm dứt dưới triều đại nào?
Tục tuẫn táng đã xuất hiện từ thời nhà Thương
Theo các bằng chứng khảo cổ, tục dùng người sống làm vật tuẫn táng ở Trung Quốc có lịch sử lâu đời hơn nhiều so với thời Chu U Vương – nhân vật thường được nhắc đến trong những câu chuyện về sự suy vong của nhà Tây Chu.
Tại khu di chỉ Ân Khư, thuộc thành phố An Dương, tỉnh Hà Nam ngày nay, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều hố chôn người hiến tế và những dấu tích cho thấy con người từng bị giết để phục vụ nghi lễ của tầng lớp thống trị nhà Thương. Đây là một trong những bằng chứng quan trọng về việc con người bị sử dụng làm vật hiến tế trong các nghi lễ tôn giáo và tang lễ thời cổ đại.
Theo hồ sơ di sản Ân Khư được UNESCO công bố, quanh khu lăng mộ lớn của các vị vua nhà Thương có hơn 2.000 hố hiến tế người và động vật. Riêng một số hố được khai quật đã phát hiện hàng trăm bộ hài cốt. Tại một ngôi mộ lớn, các nhà khảo cổ tìm thấy dấu tích của 225 người bị giết để tuẫn táng. Những con số này cho thấy mức độ tàn khốc của tập tục trong xã hội nhà Thương, đặc biệt vào giai đoạn cuối triều đại này.
Người bị tuẫn táng có thể là tù binh, nô lệ, người hầu hoặc những đối tượng thuộc tầng lớp thấp. Họ bị giết trong các nghi lễ liên quan đến cái chết của vua chúa, quý tộc hoặc những sự kiện quan trọng. Quan niệm đằng sau tập tục này là người đã khuất vẫn cần có người phục vụ, bảo vệ và hầu hạ ở thế giới bên kia, giống như khi còn sống.
Sang thời Tây Chu, tục hiến tế người giảm đi đáng kể so với thời nhà Thương, nhưng việc chôn người sống theo người chết vẫn chưa biến mất hoàn toàn. Một số ngôi mộ quý tộc thời kỳ này vẫn ghi nhận dấu tích của người bị tuẫn táng, dù quy mô và mức độ phổ biến đã có sự thay đổi.
Đến thời Xuân Thu và Chiến Quốc, tập tục này tiếp tục tồn tại ở một số nước chư hầu. Trong đó, nước Tần từng có những trường hợp tuẫn táng với số lượng người đáng kể. Sử liệu ghi lại rằng khi Tần Mục Công qua đời năm 621 trước Công nguyên, có tới 177 người bị tuẫn táng. Đây là một trong những trường hợp nổi tiếng nhất được ghi chép trong lịch sử thời kỳ này.
Đáng chú ý, năm 384 trước Công nguyên, nước Tần đã ban lệnh cấm dùng người sống tuẫn táng. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa tập tục lập tức biến mất hoàn toàn. Về sau, khi Tần Thủy Hoàng qua đời, việc tuẫn táng vẫn tiếp tục diễn ra ở quy mô lớn.
Tần Thủy Hoàng và những cuộc tuẫn táng gây ám ảnh
Nhắc đến tuẫn táng trong lịch sử Trung Quốc, Tần Thủy Hoàng là một trong những nhân vật thường được liên hệ nhiều nhất. Sau khi thống nhất Trung Quốc vào năm 221 trước Công nguyên, vị hoàng đế đầu tiên của đế chế Trung Hoa đã cho xây dựng lăng mộ quy mô khổng lồ tại Ly Sơn, thuộc tỉnh Thiểm Tây ngày nay.
Công trình được khởi công từ khi Tần Thủy Hoàng còn sống, huy động một lực lượng lao động rất lớn trong nhiều năm. Theo ghi chép trong Sử ký của Tư Mã Thiên, sau khi hoàng đế qua đời năm 210 trước Công nguyên, nhiều phi tần không có con và những người tham gia xây dựng lăng mộ đã bị đưa xuống mộ cùng ông.
Một số ghi chép cho biết những người thợ và người phục vụ bị giết để tránh tiết lộ bí mật bên trong lăng mộ. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa những thông tin được ghi trong sử liệu với các giả thuyết về số lượng người bị tuẫn táng. Cho đến nay, chưa có căn cứ đủ chắc chắn để khẳng định hàng vạn người đã bị chôn sống cùng Tần Thủy Hoàng như một số câu chuyện phổ biến.
Dù vậy, những phát hiện khảo cổ tại khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng cho thấy đây là một quần thể mai táng đặc biệt lớn, với nhiều hố chôn và công trình phụ trợ. Tục tuẫn táng trong thời kỳ này phản ánh quan niệm quyền lực của hoàng đế không chỉ tồn tại khi còn sống mà còn được duy trì ở thế giới bên kia.
Nhà Minh khôi phục tục tuẫn táng phi tần
Trải qua các triều đại Tần, Hán và những thời kỳ tiếp theo, tục tuẫn táng bằng người sống dần suy giảm. Đến thời nhà Hán, hình thức này về cơ bản đã biến mất khỏi các nghi lễ mai táng phổ biến ở khu vực Trung Nguyên. Thay vào đó, người ta sử dụng tượng gỗ, tượng đất nung và các vật phẩm mô phỏng người hầu để thay thế.
Tuy nhiên, tục tuẫn táng không hoàn toàn biến mất trong lịch sử Trung Quốc. Đến thời nhà Minh (1368-1644), tập tục này lại xuất hiện trong hoàng gia, đặc biệt dưới thời các hoàng đế đầu triều.
Theo các nghiên cứu lịch sử về nhà Minh, việc phi tần tuẫn táng hoàng đế từng diễn ra dưới triều Hồng Vũ, Vĩnh Lạc, Tuyên Đức và một số đời vua khác. Những phi tần được lựa chọn có thể bị buộc phải tự vẫn hoặc bị giết để chôn theo nhà vua. Tư liệu lịch sử ghi nhận, khi Minh Tuyên Tông qua đời năm 1435, có 10 phi tần bị tuẫn táng.
Đối tượng thường bị lựa chọn là những phi tần không có con hoặc có địa vị thấp hơn trong hậu cung. Việc không có con khiến họ thiếu đi chỗ dựa chính trị và gia đình trong hoàng cung, đồng thời cũng làm giảm khả năng được giữ lại để tiếp tục sinh sống sau khi hoàng đế băng hà. Dẫu vậy, không nên hiểu rằng tất cả phi tần không có con đều bị tuẫn táng, bởi việc lựa chọn còn phụ thuộc vào quy định và quyết định của triều đình.
Các nghi thức tuẫn táng cũng không phải lúc nào cũng giống nhau. Có trường hợp người bị chọn phải tự vẫn, có trường hợp bị ép uống thuốc độc hoặc bị sát hại. Những câu chuyện kể rằng các phi tần bị đưa vào một căn phòng, nơi có những chiếc ghế nhỏ và dải lụa trắng treo trên xà nhà, thường xuất hiện trong các tác phẩm văn học, phim ảnh. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên xem đây là quy trình thống nhất được áp dụng trong mọi cuộc tuẫn táng của hoàng gia nhà Minh.
Dù bằng cách nào, việc một người phụ nữ bị tước đoạt mạng sống chỉ vì chồng hoặc chủ nhân qua đời vẫn là biểu hiện rõ rệt của thân phận phụ thuộc và bất bình đẳng trong xã hội phong kiến.
Minh Anh Tông và sắc lệnh chấm dứt tuẫn táng năm 1464
Tập tục tuẫn táng phi tần trong hoàng gia nhà Minh chỉ thực sự được chấm dứt dưới thời Minh Anh Tông Chu Kỳ Trấn.
Minh Anh Tông là một nhân vật đặc biệt trong lịch sử nhà Minh. Ông từng hai lần lên ngôi, trải qua biến cố bị quân Ngõa Lạt bắt giữ sau trận Thổ Mộc Bảo năm 1449, rồi được trở về và phục vị vào năm 1457. Cuộc đời vị hoàng đế này có nhiều tranh cãi, nhưng quyết định cuối đời của ông lại được hậu thế đánh giá tích cực.
Minh Anh Tông có người vợ là Tiền Hoàng hậu. Bà không sinh được con cho nhà vua, nhưng vẫn nhận được sự yêu thương và tôn trọng của chồng. Trong những năm tháng Minh Anh Tông gặp biến cố, Tiền Hoàng hậu từng phải chịu nhiều khó khăn, thậm chí có thời gian sống trong cảnh thiếu thốn. Nhà vua vẫn dành tình cảm sâu sắc cho bà và không muốn phế bỏ ngôi vị hoàng hậu.
Theo ghi chép trong các tài liệu lịch sử về nhà Minh, khi tuổi đời ngày càng cao và sức khỏe suy yếu, Minh Anh Tông đã nghĩ đến hoàn cảnh của Tiền Hoàng hậu nếu mình qua đời. Ông hiểu rằng trong hậu cung, một người phụ nữ không có con nối dõi có thể rơi vào tình cảnh cô độc, thiếu sự bảo vệ và dễ bị đối xử bất công.
Ngày 23 tháng 1 năm 1464, Minh Anh Tông qua đời ở tuổi 36. Trước đó, trong di chiếu, ông đã đưa ra một quyết định quan trọng: không được để các phi tần trong cung bị đưa đi tuẫn táng cùng mình. Nội dung này được ghi nhận trong các tư liệu lịch sử nhà Minh, trong đó có Minh sử và những tài liệu liên quan đến di chiếu của hoàng đế.
Quyết định ấy không chỉ có ý nghĩa đối với các phi tần trong hậu cung của Minh Anh Tông mà còn tạo ra một dấu mốc quan trọng trong lịch sử chế độ tang lễ hoàng gia. Theo Minh sử, việc tuẫn táng phi tần được bãi bỏ bắt đầu từ thời Minh Anh Tông. Sau khi ông qua đời, Minh Hiến Tông Chu Kiến Thâm kế vị và tiếp tục duy trì quyết định này.
Như vậy, năm 1464 được xem là thời điểm chấm dứt tục tuẫn táng phi tần trong hoàng cung nhà Minh. Đây là một bước thay đổi đáng chú ý, dù không đồng nghĩa mọi hình thức tuẫn táng trong toàn xã hội Trung Quốc đều biến mất ngay lập tức.
Nhà Thanh tiếp tục cấm đoán và tập tục dần biến mất
Sau khi nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh lên nắm quyền. Trong những năm đầu triều đại này, một số tầng lớp quý tộc Mãn Châu vẫn duy trì những tập tục mai táng có yếu tố tuẫn táng. Tuy nhiên, theo thời gian, những nghi thức ấy dần bị hạn chế.
Năm 1673, dưới thời Khang Hy, triều đình nhà Thanh ban lệnh cấm tục tuẫn táng người sống. Quyết định này góp phần ngăn chặn những tàn dư của tập tục từng tồn tại trong một bộ phận quý tộc Mãn Châu.
Nhìn lại lịch sử, không có một mốc duy nhất có thể khẳng định toàn bộ tục tuẫn táng ở Trung Quốc chấm dứt ngay lập tức. Tập tục này xuất hiện từ thời cổ đại, từng phát triển mạnh dưới nhà Thương, suy giảm qua nhiều triều đại, rồi được khôi phục trong hoàng gia nhà Minh trước khi bị Minh Anh Tông bãi bỏ vào năm 1464. Đến thời nhà Thanh, những lệnh cấm tiếp tục được ban hành nhằm loại bỏ các hình thức tuẫn táng còn sót lại.
Trong số những vị hoàng đế từng tồn tại trong lịch sử Trung Quốc, Minh Anh Tông có thể không phải người được nhớ đến nhiều nhất bởi những chiến công quân sự hay thành tựu chính trị. Tuy nhiên, di chiếu cuối đời của ông đã giúp nhiều phi tần thoát khỏi số phận bi thảm. Đó là một quyết định có ý nghĩa nhân văn, cho thấy ngay cả trong xã hội quân chủ chuyên chế, những tập tục tàn khốc vẫn có thể bị thay đổi bởi lựa chọn của người nắm quyền lực tối cao.
Minh Tuấn (Báo Dân Việt)
Bí ẩn thiếu nữ đứng sau cánh cửa đỏ trong ngôi mộ cổ 850 năm tuổi
Phát hiện ngôi mộ cổ với hình ảnh thiếu nữ kỳ lạ
Năm 1973, tại khu vực Mã Thôn, huyện Tắc Sơn, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, người dân phát hiện một nhóm mộ cổ được xây dựng bằng gạch chạm khắc tinh xảo. Những ngôi mộ nằm gần chùa Thanh Long, trong khu vực được người dân địa phương gọi là Bách Mộ.
Sau khi tiếp nhận thông tin, cơ quan quản lý di tích Sơn Tây đã cử cán bộ đến khảo sát và khai quật. Ba ngôi mộ ban đầu được phát hiện trong tình trạng một phần cấu trúc đã bị xáo trộn. Những đợt thăm dò tiếp theo vào năm 1978 và 1979 tiếp tục phát hiện thêm nhiều di tích. Tổng cộng, khu vực Mã Thôn có 14 ngôi mộ gạch được ghi nhận, trong đó 9 ngôi được khai quật và nghiên cứu.
Điều khiến giới khảo cổ đặc biệt chú ý là những bức phù điêu bên trong một số ngôi mộ. Nổi bật nhất là hình ảnh một thiếu nữ đứng sau cánh cửa gỗ, một tay vịn cửa, dáng vẻ thanh thoát, gương mặt như đang mỉm cười chào đón người bước vào.
Hình tượng này sống động đến mức người xem có cảm giác như một người phụ nữ thực sự đang đứng phía sau cánh cửa. Tuy nhiên, đó không phải thi thể hay dấu tích của một người còn sống, mà là tác phẩm điêu khắc gạch được tạo tác công phu từ thời cổ đại.
Theo báo cáo khai quật do Viện Khảo cổ tỉnh Sơn Tây công bố trên tạp chí Văn vật năm 1983, hình ảnh thiếu nữ mở cửa xuất hiện tại mộ M1 thuộc quần thể Mã Thôn. Bức phù điêu được đặt trong kiến trúc cửa ở bức tường phía Bắc, tái hiện một cô gái búi tóc hai bên, mặc áo cổ mở và váy dài, tư thế nhẹ nhàng, thanh nhã.
Hình tượng phụ nữ mở cửa và quan niệm về thế giới bên kia
Trong nghệ thuật mai táng Trung Quốc, hình tượng phụ nữ mở cửa là một chủ đề đặc biệt. Những nhân vật này thường xuất hiện trên tranh tường hoặc phù điêu gạch trong các ngôi mộ cổ, với tư thế hé cửa, đứng nhìn ra ngoài hoặc chờ đón người bước vào.
Các nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng này có nguồn gốc từ thời Hán và phát triển mạnh trong giai đoạn Tống – Kim. Tuy nhiên, ý nghĩa chính xác vẫn còn nhiều cách giải thích.
Một giả thuyết cho rằng cánh cửa tượng trưng cho ranh giới giữa thế giới người sống và cõi âm. Người phụ nữ đứng sau cửa có thể đóng vai trò người dẫn đường, đón tiếp linh hồn người đã khuất bước vào một không gian sống mới.
Cách lý giải khác cho rằng hình ảnh này phản ánh mong muốn tái hiện ngôi nhà và cuộc sống quen thuộc của người quá cố. Trong quan niệm của người xưa, cái chết không nhất thiết đồng nghĩa với sự kết thúc hoàn toàn, mà có thể là sự chuyển tiếp sang một thế giới khác.
Bởi vậy, việc trang trí mộ bằng hình ảnh con người, nhà cửa, sân vườn và những hoạt động sinh hoạt thường ngày được xem như cách tạo dựng một không gian sống đầy đủ cho người đã khuất. Dù chưa thể xác định duy nhất ý nghĩa của hình tượng phụ nữ mở cửa, đây vẫn là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu tín ngưỡng và nghệ thuật mai táng Trung Quốc thời cổ đại.
Ngôi mộ được xây dựng như một tòa nhà thu nhỏ
Không chỉ có hình tượng thiếu nữ mở cửa, quần thể mộ Mã Thôn còn nổi bật bởi kiến trúc mô phỏng nhà ở truyền thống. Các ngôi mộ được xây bằng gạch, tái hiện hình dáng một khu nhà tứ hợp viện với tiền sảnh, hậu đường và hai dãy nhà phụ ở hai bên.
Bên trong, các cấu kiện kiến trúc như cột, xà, đấu củng, mái hiên, cửa sổ và lan can đều được tạo hình bằng gạch. Nhiều chi tiết được đúc khuôn hoặc chạm khắc thủ công, sau đó ghép lại thành một tổng thể giống công trình kiến trúc bằng gỗ.
Phần chân tường được trang trí bằng các họa tiết hoa sen, hoa mẫu đơn, ngựa phi, hươu chạy, sư tử và dê. Một số ngôi mộ còn có tượng lực sĩ, linh thú trấn giữ, tạo cảm giác trang nghiêm cho không gian an táng.
Đặc biệt, tại một số ngôi mộ, các nghệ nhân còn tái hiện cảnh chủ nhân ngồi thưởng tiệc, xem biểu diễn nghệ thuật. Những bức phù điêu mô tả diễn viên, nhạc công và các hoạt động sinh hoạt thường ngày giúp hậu thế hình dung rõ hơn đời sống tinh thần của cư dân thời Tống – Kim. Các nhà nghiên cứu đánh giá đây là nguồn tư liệu quý giá về kiến trúc dân dụng, nghệ thuật điêu khắc và lịch sử sân khấu Trung Quốc.
Bia ký năm 1181 hé lộ câu chuyện gia tộc họ Đoạn
Một phát hiện quan trọng khác tại khu mộ là tấm bia gạch có khắc chữ được tìm thấy ở bức tường phía Bắc của mộ M7. Nội dung ghi lại việc Đoạn Cập chủ động xây dựng trước nơi an táng cho gia đình vào năm Đại Định thứ 21, tức năm 1181, dưới triều Kim.
Bia ký cho biết Đoạn Cập sinh năm Chính Hòa thứ tám, tức năm 1118. Khi xây mộ, ông đã 64 tuổi. Ông còn ghi lại thông tin về cha mẹ, con cái và các thế hệ trong gia đình, qua đó cung cấp căn cứ quan trọng để xác định niên đại và chủ nhân của một phần khu nghĩa địa.
Tư liệu này cho thấy khu mộ Mã Thôn có liên quan đến gia tộc họ Đoạn, được xây dựng và sử dụng trong thời kỳ nhà Kim. Tuy nhiên, không thể khẳng định toàn bộ 14 ngôi mộ đều được xây cùng năm 1181, bởi chúng có thể được hình thành qua nhiều giai đoạn khác nhau.
Vì sao những ngôi mộ sang trọng lại có ít đồ tùy táng?
Một nghịch lý đáng chú ý là mặc dù kiến trúc mộ được trang trí vô cùng cầu kỳ, số lượng đồ tùy táng tìm thấy lại tương đối ít. Phần lớn các ngôi mộ chỉ có một vài chiếc bát sứ, đèn gốm, tiền đồng hoặc đồ dùng cá nhân.
Riêng một số ngôi mộ còn phát hiện gối sứ và các hiện vật nhỏ phục vụ sinh hoạt. Sự chênh lệch giữa kiến trúc xa hoa và đồ tùy táng ít ỏi khiến giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm.
Một khả năng được đặt ra là các ngôi mộ từng bị xâm phạm hoặc đồ vật đã được di chuyển từ trước khi cơ quan khảo cổ tiến hành khai quật. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào số lượng hiện vật còn lại để kết luận toàn bộ khu mộ từng bị trộm phá.
Giá trị lớn nhất của quần thể Mã Thôn nằm ở những bức phù điêu và kiến trúc gạch được bảo tồn tương đối tốt. Chúng phản ánh quan niệm về thế giới bên kia, địa vị xã hội, đời sống gia đình và trình độ thủ công của cư dân miền Nam Sơn Tây cách đây khoảng tám thế kỷ.
Di chỉ Liên Hoa Bá 6.200 năm tuổi: Xưởng chế tác công cụ đá bí ẩn
Tại thành phố Mi Sơn, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, các nhà khảo cổ tập trung nghiên cứu một di chỉ có niên đại khoảng 6.200 năm, được ví như “ốc đảo cô độc” giữa đồng bằng Thành Đô. Mang tên Liên Hoa Bá, địa điểm này chứa gần 10.000 hiện vật đá nhỏ, cung cấp bằng chứng quan trọng về hoạt động chế tác công cụ và sự di chuyển của những cộng đồng người tiền sử.
Di chỉ được phát hiện năm 2021 trong quá trình khảo sát các địa điểm tiền sử tại khu vực Mi Sơn và Lạc Sơn. Sau nhiều đợt khai quật, giới nghiên cứu nhận định đây có thể là một địa điểm chuyên chế tác công cụ đá, nằm bên ngoài khu cư trú hoặc khu cắm trại trung tâm của người cổ đại. Năm 2026, Liên Hoa Bá được đưa vào danh sách di tích văn hóa cấp tỉnh lần thứ 10 của Tứ Xuyên, khẳng định giá trị lịch sử và khảo cổ đặc biệt.
Gần 10.000 công cụ đá được khai quật tại Tứ Xuyên hé lộ dấu tích cộng đồng săn bắt, hái lượm cổ đại. Ảnh: Viện Nghiên cứu Khảo cổ và Di tích Văn hóa tỉnh Tứ Xuyên.Gần 10.000 công cụ đá hé lộ hoạt động của người tiền sử
Liên Hoa Bá nằm tại trấn Tư Mông, quận Đông Pha, thành phố Mi Sơn, trên một thềm đất ven bờ phải sông Tư Mông. Khu vực di chỉ có diện tích khoảng 500.000 m². Kết quả định tuổi cho thấy những lớp di tích quan trọng có niên đại khoảng 6.200-5.900 năm trước.
Trong hai năm khai quật đầu tiên, các nhà khảo cổ thu được gần 10.000 sản phẩm đá, gồm lõi đá nhỏ, mảnh đá dạng lưỡi, phiến đá và nhiều mảnh vụn phát sinh trong quá trình chế tác. Số lượng lớn hiện vật có hình thái và kỹ thuật tương đối thống nhất cho thấy nơi đây không đơn thuần là địa điểm sinh sống thông thường.
Các nhà nghiên cứu nhận thấy nhiều sản phẩm có dấu vết của quá trình tách mảnh từ lõi đá. Người tiền sử lựa chọn nguyên liệu, chỉnh sửa lõi đá rồi dùng lực tác động để tạo ra những mảnh đá nhỏ, sắc cạnh. Những mảnh này có thể được sử dụng trực tiếp hoặc gắn lên cán bằng gỗ, xương để tạo thành công cụ tổng hợp.
Kỹ thuật chế tác đá nhỏ đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. Người thợ phải kiểm soát hướng, lực tác động và hình dạng mảnh tách ra để tạo được lưỡi công cụ có kích thước phù hợp. Nhờ đó, họ có thể chế tạo nhiều loại dụng cụ phục vụ săn bắt, sơ chế thực phẩm và các hoạt động thường ngày.
Theo nhóm nghiên cứu thuộc Viện Khảo cổ và Di sản Văn hóa tỉnh Tứ Xuyên, mật độ hiện vật cùng sự đa dạng về lõi đá, mảnh đá và phế liệu cho thấy Liên Hoa Bá nhiều khả năng là một địa điểm chuyên sản xuất công cụ đá nhỏ. Đây có thể là nơi con người dừng chân để chế tác, bổ sung hoặc sửa chữa dụng cụ trước khi tiếp tục hành trình.
Những lớp đất bị dòng sông xáo trộn và bài toán xác định niên đại
Một trong những khó khăn lớn nhất khi khai quật Liên Hoa Bá là địa tầng bị biến đổi do dòng sông Tư Mông liên tục bồi đắp và xói mòn. Các lớp đất vốn hình thành ở những thời kỳ khác nhau bị đảo lộn, đan xen, khiến việc xác định thứ tự xuất hiện của hiện vật trở nên phức tạp.
Đáng chú ý, ngoài công cụ đá nhỏ, các nhà khảo cổ còn tìm thấy một số mảnh gốm mang đặc điểm gần với văn hóa Bảo Đôn. Ban đầu, giới nghiên cứu cần làm rõ liệu đồ gốm và công cụ đá có thuộc cùng một cộng đồng hay xuất hiện ở những giai đoạn khác nhau.
Sau khi phân tích màu sắc, cấu trúc và vị trí các lớp đất, nhóm khai quật nhận định đồ gốm có niên đại muộn hơn lớp di tích chứa công cụ đá nhỏ. Điều này cho thấy khu vực từng được con người sử dụng trong nhiều giai đoạn, không nhất thiết chỉ bởi một nhóm cư dân duy nhất.
Để xác định phạm vi phân bố của hiện vật, nhóm khảo cổ tiến hành thăm dò dày đặc bằng các hố đào sâu khoảng 4 m. Hàng trăm mẫu đất được thu thập và phân tích. Kết quả cho thấy khu vực có khả năng chứa công cụ đá nhỏ trải rộng khoảng 40 m quanh điểm phát hiện chính.
Dấu tích bếp lửa và khúc gỗ vuông làm xuất hiện nhiều giả thuyết
Những đợt khai quật tiếp theo không mang lại số lượng hiện vật lớn như giai đoạn đầu. Dù đất ở các tầng chứa công cụ đá đã được sàng lọc và rửa kỹ, nhóm nghiên cứu chỉ tìm thấy thêm một số ít mảnh đá và lõi đá. Tuy nhiên, các dấu tích sử dụng lửa lại mở ra hướng nghiên cứu mới.
Tại di chỉ, nhà khảo cổ phát hiện dấu vết bếp lửa, một số hạt thực vật hóa than, mảnh gốm và trầm tích của vùng nước cổ. Đặc biệt, một đoạn gỗ có tiết diện vuông được tìm thấy trong lớp trầm tích. Hình dạng của nó khiến giới nghiên cứu đặt câu hỏi liệu đây là sản phẩm được con người gia công hay chỉ là vật liệu tự nhiên bị biến đổi.
Những phát hiện này cho thấy Liên Hoa Bá có thể từng là nơi con người dừng chân, sử dụng lửa và thực hiện một số hoạt động sinh hoạt. Tuy nhiên, chưa đủ bằng chứng để xác định đây là khu cư trú lâu dài. Các mảnh gốm có dấu hiệu bị nước mài tròn cũng khiến việc xác định vị trí ban đầu và mục đích sử dụng của chúng trở nên khó khăn.
Theo nhận định ban đầu của nhóm khảo cổ, những người chế tác công cụ đá nhỏ tại Liên Hoa Bá có thể thuộc cộng đồng săn bắt, hái lượm với tính lưu động cao. Họ không nhất thiết sinh sống cố định tại một địa điểm mà di chuyển qua nhiều khu vực để tìm kiếm thức ăn và nguyên liệu.
Điều này có thể giải thích vì sao di chỉ chứa nhiều sản phẩm chế tác nhưng lại thiếu dấu tích nhà ở. Liên Hoa Bá có thể chỉ là một điểm dừng trong hành trình của cộng đồng cổ đại.
Hạt thủy tinh hình mắt chuồn chuồn trong mộ cổ thời Chiến Quốc
Theo đó, hiện vật đáng chú ý là một hạt thủy tinh trang trí hình mắt chuồn chuồn, được phát hiện tại khu mộ cổ Kinh Bình ở Hồ Nam, Trung Quốc. Đây không đơn thuần là món đồ trang sức mà còn gợi mở những dấu vết về giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc cổ đại và các khu vực phương Tây.
Hạt thủy tinh nhỏ hé lộ tín ngưỡng cổ đại
Hạt thủy tinh này được gọi là “mắt chuồn chuồn”, một loại đồ trang sức cổ có họa tiết nhiều vòng tròn đồng tâm, mô phỏng hình con mắt con vật. Nhìn bên ngoài, hiện vật có vẻ giống một món đồ trang trí thông thường, nhưng trong lịch sử văn hóa cổ đại, nó từng mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt.
Theo các nghiên cứu khảo cổ, loại hạt này xuất hiện từ khoảng thế kỷ XV trước Công nguyên tại Ai Cập và dần phổ biến ở khu vực Tây Á, Bắc Phi cùng vùng Địa Trung Hải. Sau đó, chúng lan truyền qua các tuyến giao thương và tiếp xúc văn hóa, tiến về phía Đông, đến Trung Quốc trong thời kỳ Tây Chu và phát triển mạnh vào giai đoạn Xuân Thu – Chiến Quốc.
Điểm đặc biệt nằm ở quan niệm về sức mạnh bảo vệ của hình con mắt. Trong tín ngưỡng cổ đại tại Ai Cập và Tây Á, con người tin rằng ánh mắt của một số thực thể có thể mang đến lời nguyền, bệnh tật, tai họa và cái chết. Quan niệm này thường được gọi là tín ngưỡng mắt ác (Evil Eye).
Để chống lại những tác động được cho là nguy hiểm ấy, người xưa chế tác các vật phẩm có hình con mắt làm bùa hộ mệnh. Hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn là một trong những loại hiện vật tiêu biểu như vậy. Người sở hữu tin rằng hình con mắt có thể phản lại tà lực, xua đuổi điều xấu và bảo vệ bản thân.
Khi du nhập vào Trung Quốc, món đồ này dần được tiếp nhận và biến đổi theo quan niệm văn hóa bản địa. Công dụng của nó không chỉ giới hạn ở việc làm đẹp mà còn gắn với tín ngưỡng bảo vệ người sống và người đã khuất.
Từ món đồ xa xỉ của quý tộc đến vật phẩm tùy táng
Những phát hiện khảo cổ cho thấy hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn từng xuất hiện trong nhiều ngôi mộ có địa vị cao thời Xuân Thu – Chiến Quốc. Một ví dụ đáng chú ý là mộ Tăng Hầu Ất ở Tùy Châu, tỉnh Hồ Bắc. Các nhà khảo cổ phát hiện 173 hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn trong ngôi mộ này. Số lượng lớn cho thấy loại vật phẩm ấy có vị trí đáng kể trong đời sống vật chất và nghi lễ của tầng lớp quý tộc đương thời.
Tại mộ Hầu Cổ Đôi số 1 ở huyện Cố Thủy, tỉnh Hà Nam, các nhà khảo cổ cũng tìm thấy tám hạt thủy tinh tương tự. Ngôi mộ được cho là nơi an táng phu nhân của thái tử Phù Sai nước Ngô. Kết quả nghiên cứu vật liệu cho thấy những hạt này thuộc hệ thủy tinh natri – canxi, có đặc điểm phù hợp với kỹ thuật chế tác từ khu vực Tây Á.
Ngoài việc đeo trên người, các hạt thủy tinh còn được sử dụng để trang trí trang phục và đồ tùy táng. Tại mộ Mã Sơn số 1 ở Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc, một hạt được kết hợp với ống thủy tinh, dùng vải lụa màu vàng xâu lại rồi đặt trên màn phủ quan tài. Một hạt khác được kết hợp với ống ngọc, buộc vào thắt lưng của người chết.
Những cách sử dụng này cho thấy hạt mắt chuồn chuồn đã dần hòa nhập vào nghi thức mai táng của người Trung Quốc cổ đại. Chúng vừa thể hiện sự giàu có, địa vị của chủ nhân, vừa mang ý nghĩa bảo vệ người đã khuất trong quan niệm về thế giới bên kia.
Kỹ thuật chế tác tinh vi và quá trình bản địa hóa
Một trong những giá trị quan trọng của loại hiện vật này nằm ở kỹ thuật sản xuất. Hạt thủy tinh mắt chuồn chuồn thường có phần thân bằng thủy tinh màu, bên ngoài trang trí những vòng tròn nhiều lớp. Các vòng màu được tạo thành bằng cách đưa những dải hoặc giọt thủy tinh có màu sắc khác nhau lên bề mặt phôi, sau đó xử lý để tạo thành hình mắt.
Một số sản phẩm có cấu trúc đồng tâm với nhiều vòng màu bao quanh tâm điểm. Những loại phức tạp hơn sử dụng nhiều lớp thủy tinh, kết hợp các màu xanh lam, trắng, vàng hoặc nâu. Sự phối hợp này tạo nên hiệu ứng giống con mắt thật, đồng thời đòi hỏi người thợ phải kiểm soát tốt nhiệt độ và quá trình tạo hình.
Ban đầu, những sản phẩm mang phong cách Tây Á và Địa Trung Hải được đưa vào Trung Quốc thông qua giao lưu thương mại. Tuy nhiên, thợ thủ công Trung Quốc không chỉ dừng lại ở việc sử dụng hàng nhập khẩu mà còn từng bước học hỏi, mô phỏng và phát triển kỹ thuật riêng.
Đến thời Chiến Quốc, thủy tinh chì – bari do người Trung Quốc sản xuất ngày càng phổ biến. Các nghệ nhân sáng tạo thêm nhiều hình dạng, hoa văn và phương pháp trang trí mới. Một số sản phẩm có kiểu dáng đặc biệt, không phổ biến ở những khu vực bên ngoài Trung Quốc, cho thấy sự phát triển độc lập của nghề chế tác thủy tinh bản địa.






