Thứ chứng minh thân phận của hoàng đế là ngọc tỷ, bảo ấn, nghi chế, tín vật, người tùy tùng và cuối cùng là cả một hệ thống quyền lực đứng phía sau.
Ngày nay, khi một người cần chứng minh mình là ai, chỉ cần đưa ra căn cước công dân hoặc một loại giấy tờ tùy thân có ảnh. Nhưng nếu lùi lại hàng nghìn năm, khi chưa tồn tại những chiếc thẻ nhựa có ảnh và số định danh cá nhân, câu hỏi trở nên thú vị hơn nhiều: một vị hoàng đế nếu cải trang rời khỏi hoàng cung thì lấy gì chứng minh mình chính là người đang ngồi trên ngai vàng?
Câu trả lời nằm ở một hệ thống hoàn toàn khác với xã hội hiện đại. Hoàng đế không cần một tấm thẻ ghi rõ họ tên, ngày sinh hay địa chỉ. Thân phận của ông được xác nhận bởi ngọc tỷ, ấn tín, trang phục, nghi trượng, tùy tùng và đặc quyền mà gần như không một người bình thường nào có thể sở hữu.
Và cũng chính vì vậy, chuyện một vị hoàng đế thực sự “vi hành” một mình giữa dân gian thực tế khó khăn hơn rất nhiều so với những gì phim ảnh thường mô tả.
Hoàng đế xuất cung không đơn giản như phim ảnh
Trong tưởng tượng phổ biến, một vị hoàng đế chỉ cần thay long bào bằng quần áo bình thường, dẫn theo hai hoặc ba thị vệ rồi lặng lẽ rời khỏi hoàng cung, trà trộn vào dân chúng, đến quán ăn, chợ búa, thậm chí cùng dân thường trò chuyện để nghe họ than thở về quan lại địa phương.
Nhưng trong thực tế, mỗi lần hoàng đế xuất cung thường là một sự kiện cực kỳ lớn.
Đặc biệt từ thời các triều đại phong kiến về sau, việc hoàng đế rời kinh thành thường liên quan đến cả một hệ thống quan lại, thị vệ, thái giám, cung nhân, quân lính, xa giá, ngựa thuyền và đội ngũ phục vụ. Đường đi của đoàn ngự giá phải được chuẩn bị trước, nơi nghỉ phải được bố trí, lương thực và vật dụng phải được vận chuyển, quan địa phương phải nghênh đón.
Một ví dụ nổi tiếng là Khang Hi.
Từ năm 1684 đến năm 1707, Khang Hi tiến hành sáu lần Nam tuần, nhiều lần đi qua các khu vực Giang Tô, Chiết Giang, tới tận Thiệu Hưng. Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh cho biết những chuyến đi này nhằm nhiều mục đích, trong đó có tìm hiểu dân tình, kiểm tra công trình trị thủy và xử lý vấn đề chính trị ở vùng Giang Nam. Quy mô các chuyến đi rất lớn, quan lại địa phương phải tổ chức nghênh đón và cung ứng dọc đường.
Quy mô ấy lớn đến mức hậu thế còn lưu lại cả một bộ “Khang Hi Nam tuần đồ” gồm 12 quyển khổ rất lớn, do họa sĩ Vương Huy chủ trì cùng nhiều họa sĩ khác thực hiện trong khoảng sáu năm. Hiện còn chín quyển được lưu giữ tại Trung Quốc, Pháp và Mỹ.
Bởi vậy, một chuyến xuất hành như thế căn bản không thể gọi là “bí mật”.
Nhưng điều đó không có nghĩa lịch sử Trung Quốc hoàn toàn không có chuyện hoàng đế cải trang.
Tần Thủy Hoàng từng thực sự vi hành
Trong số những trường hợp hiếm hoi được sử liệu ghi lại, Tần Thủy Hoàng là một ví dụ đặc biệt.
Theo “Sử ký - Tần Thủy Hoàng bản kỷ”, vào năm thứ 31 đời Tần Thủy Hoàng, vị hoàng đế này từng “vi hành” tại Hàm Dương, chỉ đi cùng bốn võ sĩ. Đây là một trong những ghi chép rõ ràng nhất về việc một hoàng đế Trung Hoa cổ đại bí mật rời nơi ở mà không phô trương nghi trượng.
Chuyến đi ấy thậm chí còn gặp nguy hiểm.
Ban đêm, Tần Thủy Hoàng cùng bốn võ sĩ đi ra ngoài thì gặp cướp tại khu vực Lan Trì. Tình thế trở nên nguy cấp, nhưng các võ sĩ đi cùng đã đánh chết những kẻ cướp. Sau đó, triều đình tổ chức một cuộc truy bắt lớn ở Quan Trung kéo dài 20 ngày.
Điều đáng chú ý là trong câu chuyện này, Tần Thủy Hoàng không lập tức công khai thân phận.
Điều đó cho thấy một vấn đề rất quan trọng: nếu mục đích là quan sát dân tình một cách kín đáo thì việc vừa xuất hiện đã hô lớn “ta là hoàng đế” rõ ràng sẽ làm mất ý nghĩa của chuyến vi hành.
Nhưng nếu không nói thân phận, khi gặp quan quân hoặc xảy ra tình huống bất ngờ, ông lại phải có cách chứng minh mình là ai.
Đây chính là lúc những thứ tưởng như chỉ là vật dụng cung đình lại trở thành “giấy thông hành” quyền lực nhất thiên hạ.
Ngọc tỷ chính là một loại “căn cước tối cao”
Trong xã hội hiện đại, chứng minh thư có giá trị vì nó gắn một cá nhân với một hệ thống quản lý nhân khẩu.
Trong xã hội quân chủ, hoàng đế không được xác nhận chủ yếu bằng một tờ giấy, mà bằng hệ thống biểu tượng và vật chứng của quyền lực.
Ngay từ thời Tần, sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc và xưng Hoàng đế, chế độ ấn tín dành cho thiên tử đã được quy định rất chặt chẽ. “Thông điển” ghi rằng nhà Tần quy định sáu loại ngọc tỷ dành cho hoàng đế, trong đó có “Hoàng đế hành tỷ”, “Hoàng đế chi tỷ”, “Hoàng đế tín tỷ”, cùng các loại dành cho thiên tử. Những loại ấn tín này không được phép để thần dân tùy tiện sử dụng.
Từ đó về sau, ngọc tỷ không đơn thuần là một con dấu.
Nó trở thành biểu tượng cho quyền lực tối cao của hoàng đế.
Đến thời Thanh, hệ thống bảo tỷ càng phát triển. Cố Cung hiện còn ghi nhận bộ 25 bảo tỷ được Càn Long quy định và sắp xếp lại vào năm 1746. Mỗi bảo có công dụng riêng, từ việc thể hiện quyền lực quốc gia đến ban chiếu, truyền mệnh, tuần thú thiên hạ hay điều động quân đội. Các bảo tỷ được cất giữ cẩn mật tại Điện Giao Thái trong Tử Cấm Thành.
Bởi vậy, nếu một người tự nhận là hoàng đế mà có thể xuất trình đúng loại ngọc tỷ, phù hợp với chế độ đương triều, đó không còn là chuyện một người bình thường tự xưng nữa.
Nó là một dấu hiệu có sức nặng đặc biệt.
Bởi trong xã hội phong kiến, tự ý chế tạo, sử dụng vật dụng tượng trưng cho hoàng quyền không phải chuyện đùa. Hệ thống ấn tín có quy định rõ ràng về người được sử dụng, chất liệu, hình thức và công dụng. Tư liệu về chế độ ấn tín nhà Thanh cũng cho biết ấn của hoàng gia, quan phủ và dân thường có sự phân biệt về địa vị, chất liệu và quy cách.
Nhưng chỉ có ngọc tỷ vẫn chưa đủ
Nếu thật sự xảy ra tình huống một người tự xưng là hoàng đế, việc lấy ra một chiếc ấn chưa chắc đã khiến tất cả lập tức quỳ xuống.
Bởi thế, “chứng minh thân phận” của hoàng đế phải là một hệ thống nhiều lớp.
Đầu tiên là vật phẩm hoàng gia: ngọc tỷ, bảo tỷ, các loại tín vật và văn thư.
Tiếp theo là trang phục và đồ dùng. Áo bào, mũ, đai, đồ trang sức và những vật dụng dành riêng cho hoàng đế đều có quy chế. Người bình thường không thể tùy tiện mặc trang phục có những dấu hiệu đặc trưng của thiên tử.
Sau đó là tùy tùng.
Một vị hoàng đế dù muốn cải trang cũng khó có thể hoàn toàn trở thành một người dân bình thường, bởi những người đi theo ông thường là thị vệ hoặc cận thần được tuyển chọn và huấn luyện đặc biệt. Khi cần thiết, chỉ một câu nói, một mệnh lệnh hoặc một văn thư có dấu ấn đặc biệt cũng đủ khiến quan viên địa phương hiểu rằng người trước mặt không phải một thường dân.
Cuối cùng và quan trọng nhất là quyền lực thực tế.
Trong xã hội quân chủ, một hoàng đế thật sự không cần tranh luận quá lâu để chứng minh thân phận. Chỉ cần một đạo dụ được ban xuống, quan lại có thể kiểm tra dấu ấn, đối chiếu văn thư, liên hệ với trung ương hoặc xác minh thông qua hệ thống quan lại.
Nói cách khác, “căn cước” của hoàng đế không nằm trong một chiếc thẻ mà nằm trong cả bộ máy nhà nước.
Vì sao hoàng đế rất khó thật sự “đóng vai dân thường”?
Đây cũng là lý do hình tượng hoàng đế vi hành trong tiểu thuyết và phim truyền hình thường có khoảng cách đáng kể với thực tế lịch sử.
Một vị vua muốn quan sát dân tình có thể giảm bớt nghi trượng, thay đổi trang phục hoặc giữ kín lịch trình. Nhưng để hoàn toàn biến mất khỏi hệ thống quyền lực là điều gần như không thể.
Khang Hi từng yêu cầu trong chuyến Nam tuần năm 1707 rằng đoàn đi tuần không được sử dụng nhà dân làm nơi nghỉ và không được gây phiền nhiễu nơi đi qua. Trong một chỉ dụ khác, ông còn nhắc đến việc hạn chế những hoạt động nghênh đón gây ảnh hưởng tới mùa màng.
Những chi tiết ấy cho thấy ngay cả khi muốn “gần dân”, hoàng đế vẫn phải giải quyết một vấn đề rất lớn: chỉ cần mình xuất hiện, cả bộ máy quan lại sẽ lập tức chuyển động.
Một người bình thường có thể bất ngờ bước vào một ngôi quán mà không ai biết. Hoàng đế thì khác.
Tin hoàng đế sắp đến có thể khiến đường sá được dọn dẹp, quan viên chuẩn bị nghênh đón, trạm dịch thay đổi lịch trình, kho lương chuẩn bị vật tư. Chính sự tồn tại của quyền lực khiến việc che giấu quyền lực trở thành chuyện vô cùng khó khăn.
Vì thế, câu hỏi “hoàng đế vi hành lấy gì chứng minh mình là hoàng đế?” thực ra còn có một nghịch lý thú vị hơn.
Nếu đã phải chứng minh quá nhiều, thì chuyến vi hành ấy còn bí mật được bao nhiêu?
Có lẽ đây cũng là lý do những lần hoàng đế thực sự cải trang, bí mật xuất cung trong sử liệu luôn ít hơn rất nhiều so với những câu chuyện được kể trên màn ảnh.
Tần Thủy Hoàng từng mang theo bốn võ sĩ và gặp cướp giữa đêm. Khang Hi lại có sáu lần Nam tuần với những đoàn người khổng lồ, lưu lại dấu tích qua những bức tranh dài hàng chục mét. Hai hình ảnh tưởng như trái ngược ấy thực ra cùng cho thấy một điều: quyền lực của hoàng đế có thể được che giấu trong chốc lát, nhưng gần như không thể tách rời hoàn toàn khỏi những biểu tượng và bộ máy tạo nên nó.
Ngày nay, một người chỉ cần lấy căn cước ra là có thể chứng minh mình là ai. Hàng nghìn năm trước, hoàng đế không có một chiếc thẻ như vậy. Thứ chứng minh thân phận của ông là ngọc tỷ, bảo ấn, nghi chế, tín vật, người tùy tùng và cuối cùng là cả một hệ thống quyền lực đứng phía sau.
Vì thế, nếu một vị hoàng đế thật sự muốn “ẩn mình giữa dân gian”, thử thách lớn nhất có lẽ không phải là thay một bộ quần áo.
Mà là làm sao để cả thiên hạ tạm thời quên mất rằng người đang đứng trước mặt họ chính là hoàng đế.
Bảo Minh/Báo Dân Việt
Bộ ảnh về cuộc sống của vua chúa nhà Thanh trong Tử Cấm Thành có gì bất ngờ liên quan đến Từ Hi Thái hậu?
Bộ ảnh về cuộc sống của vua chúa nhà Thanh trong Tử Cấm Thành có gì bất ngờ liên quan đến Từ Hi Thái hậu?
Những bức ảnh quý giá về Tử Cấm Thành không chỉ là tư liệu lịch sử quý báu mà còn là minh chứng cho sự suy tàn của triều đại nhà Thanh. Một bức ảnh đều là một câu chuyện lịch sử. Hiện nay, hậu thế vẫn còn lưu giữ nhiều bức ảnh ghi lại hình ảnh của hoàng tộc và kiến trúc cung đình xưa. Những bức ảnh cũ quý giá này không chỉ giúp người đời sau nghiên cứu sử liệu tốt hơn mà còn chứng kiến sự thịnh suy của một thời đại đã qua.
Những hình ảnh đầu tiên về Tử Cấm Thành
Đây là ảnh chụp ngai vàng chính giữa điện Hoàng Cực thời cuối nhà Thanh. Điện Hoàng Cực được xây dựng vào năm Khang Hi thứ 28 (1689), ban đầu có tên là cung Ninh Thọ. Đến năm Càn Long thứ 37 (1772), cung Ninh Thọ được đổi tên thành điện Hoàng Cực, là nơi vua Càn Long sau khi thoái vị tiếp tục lâm triều và nhận lễ mừng thọ. Ông đã từng tổ chức "Tiệc mừng thọ nghìn người" tại đây, chiêu đãi những người cao tuổi từ 90 tuổi trở lên, số lượng quần thần, bô lão và những người không có chỗ ngồi lên đến hơn 5.000 người. Năm Quang Tự thứ 20 (1894), Từ Hi Thái Hậu đã tổ chức lễ mừng thọ 60 tuổi tại đây. Sau khi Từ Hi qua đời, bà cũng được quàn và làm lễ tang tại điện Hoàng Cực. Năm Quang Tự thứ 30 (1904), vua Quang Tự đã tiếp đón các sứ thần của chín quốc gia, bao gồm Mỹ và Áo-Hung, tại đây.
Từ Hi Thái hậu đi chơi thuyền
Đây là bức ảnh do nhiếp ảnh gia trong cung chụp Từ Hi Thái hậu và những người khác trên một chiếc thuyền bằng vào ngày 16 tháng 7 năm 1903.
Trong chuyến đi chơi này còn có bức ảnh chụp Từ Hi hóa trang thành Quan Âm. Việc chụp ảnh này được ghi lại trong hồ sơ của Nội vụ phủ năm Quang Tự thứ 29 (1903): "Ngày 16 tháng 7 chụp ảnh trên biển, đi thuyền bằng, không cần mái che. Tứ Cách Cách đóng vai Thiện Tài Đồng Tử, mặc áo sen, đeo băng đô. Lý Liên Anh đóng vai Vi Đà, nhớ mang theo mũ giáp, trang phục của Vi Đà. Tam cô nương, Ngũ cô nương đóng vai tiên nữ chèo thuyền, đội nón lá, mặc áo trắng trơn, nhớ mang theo trang phục. Đỏ, xanh lá cây cũng được. Thuyền cần hai mái chèo. Vườn thượng uyển chuẩn bị sẵn mười mấy cây trúc có lá."
Biến cố hỏa hoạn ở Cung điện Kiến Phúc
Đây là ảnh chụp vườn Kiến Phúc cung, lầu Diên Xuân vào năm 1920. Vườn Kiến Phúc cung là vườn phía tây của Tử Cấm Thành. Được xây dựng vào năm Càn Long thứ 7 (1742) trên nền đất của Tây Ngũ Sở và khu vực hẹp dài phía nam. Đây là một khu vườn cung điện vừa uy nghiêm, hùng vĩ vừa tinh tế, xinh đẹp. Ban đầu, nơi này được xây dựng để vua Càn Long "sau khi trăm tuổi sẽ ở đây để giữ đạo hiếu".
Kiến Phúc cung cũng liên quan đến việc chế độ thái giám hàng ngàn năm của xã hội phong kiến bị bãi bỏ. Tháng 6 năm 1923, vườn Kiến Phúc cung bất ngờ xảy ra hỏa hoạn, phần lớn công trình và bảo vật bị thiêu rụi. Sau đó, vị hoàng đế cuối cùng Phổ Nghi điều tra ra nguyên nhân vụ cháy là do thái giám trộm đồ rồi phóng hỏa phi tang. Vào tháng sau vụ cháy, ông tuyên bố đuổi tất cả thái giám ra khỏi Tử Cấm Thành, ngoại trừ mỗi Thái phi được giữ lại 20 thái giám. Kể từ đó, chế độ thái giám của xã hội phong kiến chính thức kết thúc, đánh dấu một bước ngoặt lịch sử.
Cuộc sống của vị Hoàng đế cuối cùng
Đây là ảnh chụp vị hoàng đế cuối cùng Phổ Nghi vào năm 1911. Năm đó, Cách mạng Tân Hợi nổ ra, và ông buộc phải thoái vị vào năm sau, chấm dứt sự thống trị của triều đại nhà Thanh. Bên cạnh đó, hình ảnh các phi tần như Hoàng hậu Uyển Dung và Thục phi Văn Tú của ông cũng được lưu giữ lại khá nhiều.
Bức ảnh lâu đời nhất được chụp ở Tử Cấm Thành
Theo Thanh Niên Việt
Một sinh vật có ngà bí ẩn tại Tanzania sau sáu thập kỷ nằm trong bảo tàng đã bất ngờ được định danh. Dù thuộc nhánh động vật có vú, khám phá này đang làm rung chuyển niên đại địa chất, tước ngôi của loài khủng long cổ xưa nhất.
Suốt hơn 60 năm qua, những mảnh xương vỡ và hộp sọ của một loài động vật lớn thu thập từ thung lũng Ruhuhu thuộc các tầng Manda (Tanzania) chỉ lặng lẽ nằm im trong ngăn kéo lưu trữ của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Luân Đôn.
Được tìm thấy từ chuyến thám hiểm năm 1963 của các nhà khoa học Anh, mẫu vật từng được nhà nghiên cứu Nigel Larkin nhận định trong luận văn thạc sĩ năm 1994 là thuộc về một loài chưa từng được biết đến.
Dẫu vậy, phải nhờ đến sự hỗ trợ của công nghệ chụp cắt lớp vi tính (CT) hiện đại và dựng hình ảnh 3D, nhóm nghiên cứu do nhà cổ sinh vật học Hady George từ Đại học Bristol dẫn đầu mới có thể giải mã trọn vẹn danh tính của sinh vật tiền sử này.
Hóa thạch được thu thập từ năm 1963 tại tầng đá Manda (Tanzania), lưu giữ hơn 60 năm tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Luân Đôn, nay được các nhà khoa học xác định là một loài mới có tên khoa học là Dinodontosaurus isiyavamanda.
Kết quả phân tích chi tiết xương hàm, vòm sọ và vòm miệng đã xác nhận đây là một loài hoàn toàn mới: Dinodontosaurus isiyavamanda. Tên loài được đặt để vinh danh vùng đất của người Wamanda bản địa. Dù mang tên gọi dễ gây hiểu lầm, Dinodontosaurus isiyavamanda không phải là khủng long.
Chúng là đại diện của nhóm hai răng chó (dicynodont) thuộc phân lớp Một cung bên (synapsid) - nhánh tiến hóa khởi sinh ra các loài động vật có vú sau này. Nhà nghiên cứu Hady George mô tả sinh vật ăn cỏ to lớn sống cách đây khoảng 240 triệu năm này có hình dáng kỳ dị, tựa như một con lợn khổng lồ mang mỏ rùa cùng cặp ngà ngắn hơn ngà hải mã.
Sinh vật này sống cách đây khoảng 240 triệu năm, thuộc nhóm hai răng chó (dicynodont) của phân lớp Một cung bên (synapsid) - nhánh tiến hóa dẫn tới động vật có vú; ngoại hình giống lợn khổng lồ với mỏ rùa và ngà ngắn như ngà moóc.
Điểm chấn động nhất của công bố không chỉ nằm ở hình thái giải phẫu học mà nằm ở vị trí địa lý. Trước đây, chi Dinodontosaurus chỉ được ghi nhận duy nhất tại khu vực Nam Mỹ, trong các hệ tầng hóa thạch nổi tiếng ở Brazil và Argentina.
Việc Dinodontosaurus lần đầu tiên xuất hiện tại châu Phi đã cung cấp một mắt xích sinh học vô cùng quý giá, giúp giải quyết bài toán hóc búa về việc định tuổi các lớp đá kỷ Trias tại tầng Manda của Tanzania.
Trước đây, giới khoa học gặp nhiều khó khăn khi tầng đá Manda thiếu các phép đo đồng vị phóng xạ trực tiếp. Người ta từng ước tính tầng đá này tương đương với các thành tạo cổ ở Nam Phi, xếp chúng vào tầng Anisian của kỷ Trias giữa với độ tuổi khoảng 247 đến 242 triệu năm trước.
Tuy nhiên, sự hiện diện của Dinodontosaurus isiyavamanda đã đảo ngược hoàn toàn nhận định này. Dữ liệu đối chiếu với hệ tầng Chañares ở Argentina - nơi đã được định tuổi phóng xạ chính xác vào năm 2016 là khoảng 236 đến 234 triệu năm trước - chứng minh rằng phân tầng Lifua của Manda phải trẻ hơn rất nhiều.
Các nhà nghiên cứu khẳng định tầng đá này thuộc về giai đoạn cuối Ladinian đến Carnian, tức vào khoảng 242 đến 227 triệu năm trước.
Đây là bằng chứng đầu tiên xác nhận sự tồn tại của chi Dinodontosaurus bên ngoài Nam Mỹ, tạo cầu nối niên đại sinh học trực tiếp giữa các hệ tầng hóa thạch kỷ Trias ở châu Phi và Nam Mỹ.
Sự xê dịch của thước đo thời gian địa chất lập tức kéo theo một hệ quả mang tính dây chuyền: tước đi vương miện của những ứng viên khủng long cổ nhất hành tinh.
Chính tại tầng đá Manda, hóa thạch của loài Nyasasaurus parringtoni từng được mô tả vào năm 2013 và được ca ngợi là đại diện lâu đời nhất từng biết của khủng long hoặc họ hàng gần nhất của chúng.
Với niên đại cũ 247 đến 242 triệu năm, Nyasasaurus từng được cho là xuất hiện sớm hơn 10 triệu năm so với bất kỳ loài khủng long chính thức nào khác.
Giờ đây, khi các tầng Manda được xác định có tuổi trẻ hơn hàng triệu năm, Nyasasaurus mất đi lợi thế thời gian vượt trội. Nó nhiều khả năng chỉ xuất hiện cùng thời điểm với giai đoạn khủng long bắt đầu trỗi dậy đồng loạt ở Nam Mỹ.
Tương tự, loài Asilisaurus kongwe - một họ hàng gần của khủng long thuộc họ silesaurid tìm thấy tại Manda từ năm 2010 - cũng bị kéo gần lại về mặt niên đại với các quần xã sinh vật Nam Mỹ, xóa bỏ giả thuyết cho rằng dòng dõi khủng long đã phân nhánh sớm dị thường tại lục địa đen.
Bên cạnh việc định hình lại dòng thời gian, hóa thạch mới còn hé mở bí mật sinh tồn trong giai đoạn phục hồi sau thảm họa đại tuyệt chủng cuối kỷ Permi. Tầng đá Tanzania từng chứng kiến sự quần tụ của nhiều loài ăn cỏ to lớn như Tetragonias hay Sangusaurus.
Điểm khác biệt nằm ở cấu trúc vòm miệng có gờ rộng hình củ đặc trưng của Dinodontosaurus isiyavamanda, cho thấy loài này có cơ chế xử lý thực vật riêng biệt, giúp chúng tránh cạnh tranh trực tiếp và cùng chia sẻ nguồn thức ăn trong hệ sinh thái Trias.
Nghiên cứu mang tính đột phá này đã được công bố chính thức trên Tạp chí Cổ sinh vật học có xương sống (Journal of Vertebrate Paleontology). Đó thực sự là một sự trớ trêu thú vị của tự nhiên: sinh vật làm thay đổi hoàn toàn lịch sử khởi nguyên của loài khủng long lại là một kẻ mang họ hàng gần gũi với động vật có vú, nằm im chờ đợi sự thật suốt hơn nửa thế kỷ trong bóng tối bảo tàng.
Chiếc móng giò 2.000 năm tuổi dưới tháp canh cổ
Móng giò 2.000 năm tuổi dưới tháp canh
Nhắc đến các di vật khảo cổ, nhiều người thường nghĩ đến vàng bạc, ngọc quý, đồ đồng hay vũ khí. Tuy nhiên, một số phát hiện đặc biệt cho thấy những thứ rất đời thường như thực phẩm cũng có thể tồn tại qua hàng nghìn năm và trở thành nguồn tư liệu quý giá.
Các nhà khảo cổ gần đây đã phát hiện một di vật đặc biệt bên dưới một di chỉ phong hỏa đài gần Gia Dục Quan ở Trung Quốc. Đó là một chiếc móng giò đã có niên đại khoảng 2.000 năm tuổi. Phát hiện này gây chú ý bởi đây không phải món đồ quý giá theo nghĩa thông thường mà là dấu tích trực tiếp về đời sống của những người từng đóng quân tại khu vực biên cương thời Hán.
Các tài liệu liên quan cho biết, chiếc móng giò được xác định là của lợn rừng và có niên đại từ thời Hán. Các nhà khảo cổ cho rằng, nó có thể là phần còn lại sau khi binh lính đóng quân tại khu vực này săn bắt lợn rừng để cải thiện bữa ăn.
Việc một phần thực phẩm có thể tồn tại lâu như vậy có liên quan đến điều kiện tự nhiên đặc biệt của vùng Tây Bắc Trung Quốc. Khí hậu khô hạn giúp hạn chế quá trình phân hủy, tạo điều kiện để dấu tích hữu cơ được bảo tồn lâu hơn.
Điều quan trọng đối với khảo cổ học không chỉ là hiện vật còn lại bao nhiêu, mà còn là những gì nó có thể nói về môi trường và con người từng sống tại nơi phát hiện. Một chiếc móng giò vì thế trở thành dấu vết của cả một chuỗi hoạt động: săn bắt hoặc giết mổ, chế biến, ăn uống và cuối cùng là việc phần còn lại bị bỏ lại tại khu vực cư trú hoặc đóng quân. Chiếc móng giò vì thế mà trở thành một hiện vật đặc biệt, giúp hậu thế hình dung rõ hơn về cuộc sống của binh lính nơi biên ải.
Dấu vết cuộc sống của binh lính thời Hán
Khu vực Gia Dục Quan ngày nay nổi tiếng với hệ thống phòng thủ và di tích Vạn Lý Trường Thành. Nhưng từ thời Hán, khu vực này đã nằm trong hệ thống phòng thủ biên giới. Các phong hỏa đài giữ vai trò quan sát và truyền tin khi có tình huống quân sự xảy ra.
Đằng sau những công trình phòng thủ ấy là cuộc sống của những người lính phải thường xuyên canh gác, tuần tra và sinh hoạt trong điều kiện khắc nghiệt. Vì vậy, một chiếc móng giò tưởng như bình thường lại có thể trở thành bằng chứng vật chất hiếm hoi về đời sống thường nhật của họ.
Phát hiện này giúp các nhà nghiên cứu tiếp cận lịch sử từ một góc nhìn khác. Lịch sử không chỉ được lưu giữ trong sách vở, bia đá hay vũ khí mà còn có thể nằm trong những dấu tích rất nhỏ của một bữa ăn.
Ngoài ra, việc phát hiện những thực phẩm cổ còn nguyên dấu vết giúp con người ngày nay có thêm cơ hội hình dung cuộc sống cụ thể của người xưa: họ ăn gì, bảo quản thức ăn ra sao và những bữa ăn bình thường từng diễn ra như thế nào.
Hơn 3.000 hiện vật trong mộ công chúa nhà Liêu hé lộ sự thật thú vị
Ẩn sâu trên thảo nguyên Nội Mông (Trung Quốc), một ngôi mộ cổ bất ngờ được Viện Nghiên cứu Khảo cổ Nội Mông tiến hành khai quật. Đó là mộ hợp táng của Công chúa Diệp Luật Thị (vốn là cháu gái của Liêu Cảnh Tông), cùng phò mã Tiêu Thiệu Cự, mộ được xây dựng vào năm 1017, dưới thời nhà Liêu. Khi bước vào ngôi mộ, các nhà khảo cổ đặc biệt bất ngờ trước số lượng và chất lượng của đồ tùy táng. Tổng cộng hơn 3.000 hiện vật được tìm thấy, trong đó có nhiều đồ bằng kim loại quý và đá quý với kỹ thuật chế tác vô cùng tinh xảo.
Công chúa Diệp Luật Thị là cháu gái của Liêu Cảnh Tông, sinh năm 1000. Bia mộ được phát hiện trong mộ ghi lại rằng, Diệp Luật Thị từng được phong nhiều tước hiệu, trước khi được truy phong chức vị mang hiệu Trần Quốc Công chúa.
Năm 16 tuổi, Diệp Luật Thị kết hôn với Tiêu Thiệu Cự, người lớn hơn bà hơn 10 tuổi và có quan hệ họ hàng trong tầng lớp quý tộc Khiết Đan. Cuộc hôn nhân này phản ánh đặc điểm của chế độ hôn nhân trong giới quý tộc nhà Liêu, nơi các gia tộc lớn như họ Da Luật và họ Tiêu có quan hệ hôn nhân tương đối chặt chẽ. Quan hệ hôn nhân giữa các gia tộc quý tộc vừa mang yếu tố huyết thống, vừa có ý nghĩa chính trị, góp phần duy trì mạng lưới quyền lực của hoàng tộc và quý tộc.
Tuy nhiên, cuộc hôn nhân của Công chúa Diệp Luật Thị và Tiêu Thiệu Cự kéo dài không lâu. Theo bia mộ, cả hai đều qua đời vào năm 1018. Khi đó, công chúa mới 18 tuổi. Trên bia mộ ghi nguyên nhân qua đời của Công chúa Diệp Luật Thị là do bệnh tật, nhưng nguyên nhân cụ thể khiến hai người lần lượt qua đời ở tuổi còn rất trẻ vẫn chưa được làm rõ.
Sau khi qua đời, Công chúa Diệp Luật Thị được đặt trong mộ với mặt nạ vàng, đầu gối trên một chiếc gối trang trí bằng vàng. Những nghi thức mai táng cùng số lượng lớn đồ tùy táng cho thấy địa vị đặc biệt của người phụ nữ này trong hoàng tộc nhà Liêu.
Điểm gây ấn tượng mạnh nhất của cuộc khai quật là kho báu hơn 3.000 hiện vật. Nhiều đồ vật được chế tác bằng vàng, bạc, ngọc, mã não, hổ phách và ngọc trai, với kiểu dáng và kỹ thuật chế tác phong phú. Sự hiện diện của nhiều vật phẩm quý giá phản ánh địa vị cao của chủ nhân, đồng thời cung cấp những bằng chứng trực quan về trình độ thủ công và đời sống vật chất của tầng lớp quý tộc nhà Liêu.
Không chỉ có giá trị về vật chất, ngôi mộ còn đặc biệt quan trọng bởi bia mộ của Công chúa Diệp Luật Thị và Tiêu Thiệu Cự. Bia mộ gây chú ý khi chứa văn tự chữ Khải được khắc tương đối ngay ngắn. Nội dung bia giúp bổ sung những thông tin cực hiếm hoi mà các bộ sử truyền thống về nhà Liêu cổ xưa không ghi chép đầy đủ.
Đối với giới nghiên cứu, bia mộ này có giá trị ở chỗ nó cung cấp một nguồn tư liệu trực tiếp từ thời kỳ nhà Liêu. Thông qua nội dung văn bia, các nhà sử học có thể tìm hiểu thêm về thân thế, tước vị, quan hệ gia đình và những sự kiện liên quan đến hoàng tộc Khiết Đan.
Những hiện vật được phát hiện trong mộ vì thế không chỉ phản ánh sự giàu có của một công chúa hoàng tộc, mà còn cho thấy sự giao thoa giữa các truyền thống văn hóa trong xã hội nhà Liêu. Các sản phẩm kim loại quý, đồ ngọc và đồ trang sức phản ánh trình độ thủ công, thẩm mỹ và mạng lưới trao đổi vật chất của tầng lớp thượng lưu thời bấy giờ.
Đáng chú ý, đây cũng được xem là một trong những mộ hoàng tộc nhà Liêu còn tương đối nguyên vẹn, chưa bị xâm phạm bởi nạn trộm mộ. Nhờ vậy, các nhà khảo cổ có thể quan sát tương đối đầy đủ cách thức bố trí không gian mai táng và hệ thống đồ tùy táng. Số lượng lớn hiện vật còn nguyên vẹn giúp giá trị nghiên cứu của ngôi mộ này vượt xa một phát hiện khảo cổ thông thường.
Hơn 3.000 hiện vật được khai quật không đơn thuần là những món đồ quý giá được chôn theo người mất. Chúng là những bằng chứng vật chất phản ánh địa vị xã hội, kỹ thuật thủ công, thẩm mỹ, tập quán mai táng và cơ cấu quyền lực của nhà Liêu cách đây hơn 1.000 năm trước.
